Sezer KOYUN

Silah satmıyoruz, çıkış maliyetini yükseltiyoruz.

 

Türkiye’nin savunma ve havacılık ihracatı,

son 12 ayda; 11,4 milyar dolara ulaştı.

Ben, rakamın kendisinden çok;

o rakamın arkasında kurulan, ilişki mimarisiyle ilgileniyorum.

Çünkü; gerçek nüfuz, bir ülkenin sizi ne kadar sevdiğinden çok;
sizden uzaklaşmanın, ona ne kadara mal olacağıyla ilgilidir.

 

Lobiciliği hâlâ birilerinin kulağına doğru cümleyi fısıldamak, Washington’da iyi bir resepsiyona girmek ya da karar vericiyle aynı fotoğraf karesine düşmek sananlar var. Biraz haksızlık edeceğim; yıllarımı bu dünyanın içinde geçirmiş biri olarak buna uzaktan gülümseyebiliyorum. Bugünkü AmCham Türkiye/ABFT’nin 2004’teki kuruluşundan 2010 ortalarına kadar Executive Director olarak görev yaptım. Amerikan şirketlerinin yatırım kararlarını, yönetim kurullarını, kamu ilişkilerini ve uluslararası sermayenin reflekslerini masanın öbür tarafından değil, masanın içinde yeterince uzun süre izledim. Bana o yıllardan kalan en önemli derslerden biri şu oldu: Gerçek nüfuz, karar vericinin sizi sevmesini sağlamak değildir. Karar değiştiğinde kaç şirketin, kaç fabrikanın, kaç işin ve kaç stratejik ilişkinin zarar göreceğini değiştirebilmektir.

 

Türkiye’nin savunma sanayii ihracatına bu yüzden yalnız “kaç milyar dolar sattık?” diye bakmıyorum. Hatta bunu yapanların işin en ucuz tarafına baktığını düşünüyorum. Para muhasebenin konusu. Benim ilgilendiğim, o paranın karşı ülkede hangi çıkar mimarisini kurduğu. Çünkü ürünün satış bedeli bir hesap döneminde kapanır; bakım, eğitim, mühimmat, yazılım, teknoloji, finansman ve ortak üretim ilişkileri yıllarca yaşamaya devam eder.

 

Rakamların hakkını yine de teslim edelim. Savunma ve havacılık ihracatı Ekim 2026’da geçen yılın aynı ayına göre yüzde 61 artarak 1,14 milyar dolara, ocak-ekim döneminde yüzde 21 artışla 8,05 milyar dolara ulaştı. Son 12 aylık ihracat ise yüzde 37 artarak 11,36 milyar dolar oldu. 2025’in tamamında sektörün ihracatı 10,05 milyar dolardı. Dolayısıyla artık küçük ve ilginç bir niş sektörden değil; insansız sistemlerden mühimmata, hava savunmadan deniz platformlarına kadar uluslararası tedarik zincirinin görünür oyuncularından birinden söz ediyoruz.

 

Fakat benim asıl sorum 11,36 milyar doların büyük olup olmadığı değil.

Bu 11,36 milyar doların ne kadarı ilişkiyi ertesi yıl da zorunlu kılıyor?

 

Bir ülkeye tek seferlik mühimmat satarsınız; mühimmat kullanılır, stok biter, yeni ihale açılır ve başka tedarikçi gelir. Fakat o ülkenin pilotlarını kendi sisteminiz üzerinde eğitiyorsanız, bakım altyapısını birlikte kuruyorsanız, yazılım ve görev sistemlerini entegre ediyorsanız, üretimin bir bölümünü onun ülkesine taşıyorsanız ve yıllara yayılan modernizasyon takvimine giriyorsanız artık yalnız ürün satmıyorsunuz. Ekonominin çok iyi bildiği bir şey yaratıyorsunuz: switching cost, yani sizden vazgeçmenin maliyeti.

 

Savunma sanayiinin diplomatik değeri de tam burada başlıyor. Her ihracat sözleşmesi aynı ağırlıkta değil. Tek seferlik teslimat başka, ortak üretim başka; yedek parça ilişkisi başka, müşterinin kendi sanayi tabanını sizin ürününüzün etrafına kurması bambaşka. Birincisinde müşteriniz vardır. İkincisinde ortak çıkar sahibi aktörler yaratmaya başlarsınız.

 

Ve bir ülkenin gücü bazen onu sevenlerle değil, ondan vazgeçmenin maliyetini hesaplamak zorunda kalanlarla ölçülür.

 

İspanya’daki HÜRJET programına bu yüzden yalnız 30 uçaklık, 2,6 milyar avroluk ihracat olarak bakmıyorum. Asıl ilginç taraf programın nasıl tasarlandığı. İspanyol tarafta Airbus ana yüklenici; Brookings’in aktardığı yapıya göre toplam iş yükünün yüzde 60’ının İspanya’da kalması, uçaklarda İspanyol aviyonik ve alt sistemlerinin kullanılması, simülatör ve bakım kabiliyetinin de yerelleştirilmesi öngörülüyor. İspanya bunu Türkiye’ye bakım ve modernizasyonda tamamen bağımlı kalmamak için yapıyor.

 

Bence hikâyenin güzel tarafı tam da burada.

 

Çünkü stratejik ortaklık karşı tarafı size tek taraflı bağımlı hale getirmek değildir. Zaten ciddi devletler buna izin vermemeye çalışır. Daha rafine güç, bağımlılığı karşılıklı hale getirebilmektir.

 

İspanya kendi bakım kabiliyetini koruyacak; Türkiye de platform ve üretim bilgisini masaya koyacak. Türk tasarımı İspanyol alt sistemleriyle, Airbus yerel üreticilerle, iki ülkenin sanayi politikaları yıllara yayılan aynı programla birbirine bağlanacak. Madrid yarın Ankara’dan, Ankara da Madrid’den vazgeçebilir. Fakat artık ikisi için de kararın bir maliyeti vardır.

 

Çıkış maliyeti dediğim şey tam olarak bu.

 

İtalya örneği daha da öğretici. Baykar, 2025’te yaklaşık 140 yıllık Piaggio Aerospace’i satın aldı; işlem İtalyan devletinin stratejik şirket işlemlerinde kullandığı “Golden Power” onayından geçti. Aynı dönemde Baykar ile Leonardo yüzde 50–50 ortaklıkla, merkezi İtalya’da bulunan LBA Systems şirketini kurdu. Şirketin alanı sadece satış değil; insansız hava sistemlerinin tasarımı, geliştirilmesi, üretimi ve bakımı.

 

Artık “Türk şirketi İtalya’ya ürün sattı” cümlesi meseleyi anlatmaya yetmiyor. İtalya’daki fabrika, İtalyan istihdamı, Leonardo’nun elektronik ve görev sistemleri, Baykar’ın platform kabiliyeti, sertifikasyon, fikri mülkiyet ve ihracat pazarı aynı ekonomik cümlenin içine giriyor.

 

Yıllarca Amerikan şirketleriyle çalışırken bu mekanizmayı çok gördüm. Bir yatırımın diplomatik ağırlığı çoğu zaman şirket merkezinin hangi ülkede olduğundan değil, karşı ülkede kaç ekonomik aktörü kendi devamlılığından çıkar sahibi hale getirdiğinden doğar. Fabrika kurduğunuz şehirde belediye başkanının hesabına istihdam girer. Yerel tedarikçi sizinle para kazanmaya başladığında sizin ticari probleminiz artık yalnız sizin probleminiz değildir. Bir karar yüzlerce çalışanın, onlarca şirketin ve milyonlarca dolarlık yatırımın hesabını değiştirmeye başladığında, dosyanızın siyasi ağırlığı da değişir.

 

İyi lobi tam burada başlar.

Karşı tarafa kendi çıkarınızı anlatmaktan önce, kendi çıkarınızın bir bölümünü onun çıkarı haline getirebildiğiniz yerde.

 

Bu yüzden savunma sanayiinde ortak üretimi ihracattan daha yüksek bir diplomatik sınıfta görüyorum.

 

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması kapsamında ağustosta yapılan resmi açıklamadaki kelimeler bu açıdan dikkat çekici. Üç ülke yalnız savunma koordinasyonundan söz etmiyor; savunma sanayii iş birliği, ortak teknoloji geliştirilmesi ve ortak üretim açık biçimde kurumsal çerçevenin içine yerleştiriliyor.

Ben bu üç kelimeyi hafife almam.

 

Ortak üretim başladığında askeri ilişkinin ekonomik omurgası oluşur. Fabrika yatırımı yapılır, sermaye harcanır, personel eğitilir, lisans ve kalite süreçleri kurulur, yerel tedarikçiler sisteme bağlanır. Bir noktadan sonra ilişki iki bakanlığın imzaladığı anlaşma olmaktan çıkar; onlarca, bazen yüzlerce ticari ve teknolojik sözleşmeye dönüşür.

 

Sonra bir kriz çıkar.

Karar verici siyasi pozisyona bakar; savunma bürokrasisi stoklara ve operasyonel ihtiyaca, maliye bütçeye, sanayi yönetimi üretim hattına, şirket sipariş defterine, yerel siyasetçi istihdama bakar.

 

Ben yıllardır lobi ve güç ilişkilerinde biraz da bunu ölçerim:

Bir siyasi karar karşı tarafta kaç ayrı telefon çaldırıyor?

Telefon sayısı arttıkça ilişkinin kopma maliyeti de artar.

 

Albert O. Hirschman bunu daha 1945’te National Power and the Structure of Foreign Trade kitabında anlatmıştı. Ticaret yalnız refah yaratmaz; bağımlılıkların dağılımına göre güç de yaratabilir. Seksen yıl sonra sistem çok daha karmaşık. Artık ilişki “malı senden alıyorum” düzeyinde değil; sistemi seninle tasarlıyorum, bir bölümünü birlikte üretiyorum, bakımını birlikte yapıyorum ve belki üçüncü ülkelere birlikte satıyorum düzeyinde kurulabiliyor.

Savunma diplomasisinin modern hali bu.

 

Türkiye’nin Avrupa bakımından öneminin değiştiği yerlerden biri de burada. ECFR, Türkiye’yi Batı’nın ekonomik ve güvenlik ağlarının içinde bulunurken stratejik özerklik arayan bir “embedded outsider” olarak tanımlıyor. Aynı analiz önemli bir gerçeği de hatırlatıyor: Türkiye’nin savunma sanayii büyümüş olsa bile yüksek teknoloji, Batı pazarları ve bazı kritik teknolojik girdiler bakımından karşılıklı bağlar devam ediyor.

Bunu zaaf olarak okumuyorum.

 

Çünkü sanayi politikası açısından mutlak bağımsızlık kulağa güzel gelir ama küresel üretim sistemlerinde nadiren gerçektir. ABD de Avrupa da dünyanın geri kalanından tamamen kopuk savunma sanayileri işletmiyor.

 

Tek taraflı bağımlılık zayıflıktır; karşılıklı bağımlılığı pazarlık gücüne çevirebilmek ise stratejidir.

 

Türkiye’nin bütün motorları, bütün kritik alt sistemleri ve bütün finansmanı tek başına üretmesi şart değil. Asıl mesele, zincirin kolay ikame edilemeyen ve vazgeçilmesi pahalı halkalarından birinde yer almak.

 

155 mm mühimmat tam da bu yüzden çok iyi bir örnek.

 

Savunma sanayiinde en stratejik ürünün her zaman en teknolojik ürün olduğunu sanmak hoş bir yanılgı. Brookings’in 2026 analizinin de altını çizdiği gibi Türkiye, 155 mm topçu mühimmatı ve üretim teknolojisinde NATO içindeki önemli tedarikçiler arasında. Aynı çalışma Türkiye’nin ileri havacılık alanında kritik bileşen, hassas üretim ve ölçekleme sorunları bulunduğunu da açıkça söylüyor. Yani resmin yalnız parlak tarafını değil, darboğazını da görmek gerekiyor.

 

Bir savaş başladıktan sonra PowerPoint sunumlarının ateş gücü malum.

Mühimmat gerekiyor.

Kaç gövde üretebiliyorsunuz? Fünye kapasiteniz ne? Patlayıcı tedarikiniz yeterli mi? İkinci vardiyayı ne kadar hızlı açabilirsiniz? Ayda kaç adet teslim edebilirsiniz?

Bir anda bunlar fuar broşürlerinden daha önemli hale geliyor.

 

Ukrayna savaşı Avrupa’ya stok ile üretim kapasitesinin aynı şey olmadığını oldukça pahalı biçimde öğretti. Dolayısıyla bir ülkeye mühimmat hattı veya üretim teknolojisi sağladığınızda yalnız mühimmat satmıyorsunuz; know-how, kalite sistemi, tedarik ağı ve uzun süre devam edecek bir endüstriyel ilişki de kuruyorsunuz.

 

Türkiye’nin savunma sanayiindeki dönüşümünün bana göre asıl bilançosu burada.

 

11,36 milyar dolar elbette önemli ama o para her yıl yeniden kazanılmak zorunda. Asıl biriken varlık; İspanya’daki üretim ilişkisi, İtalya’daki ortak şirket, Avrupa tedarik zincirleri, Körfez’de kurumsallaşan ortak üretim arayışı ve NATO pazarında oluşan mühimmat kapasitesi.

 

İhracat akımdır. İlişki ağı stoktur.

Ekonomist olarak benim baktığım asıl bilanço kalemi bu.

 

Türkiye’nin önündeki sınav da artık ihracatı 11 milyar dolardan 15 ya da 20 milyar dolara çıkarmaktan ibaret değil. Daha zor soru şu: Bu ihracatın ne kadarını karşı ülkelerin sanayi politikasına, istihdamına, bakım altyapısına, teknoloji zincirine ve gelecek planlarına gömebileceğiz?

 

Çünkü bir ürünü yarın rakibiniz daha ucuza satabilir. Bir ihaleyi kaybedebilirsiniz. Başka bir ülke daha iyi platform geliştirebilir. Savunma pazarında sonsuz sadakat diye bir şey yok.

 

Ama karşı ülkenin fabrikasını, mühendisini, tedarikçisini, bütçesini ve gelecek planını ilişkinin içine dahil etmişseniz sizi ikame etmek artık yalnız satın alma departmanının vereceği bir karar değildir.

 

Ben dış politika tartışmalarında bu yüzden “Bizi seviyorlar mı?” sorusuyla pek ilgilenmiyorum. Yıllarca uluslararası şirketlerin ve karar vericilerin arasında bulununca o soru fazla romantik geliyor.

 

Ben başka bir soru soruyorum:

Benden vazgeçersen ne kaybedersin?

 

Çünkü devletlerin dostlukları, ittifakları, değerleri ve siyasi tercihleri vardır. Ama kriz geldiğinde masaya mutlaka bir de maliyet hesabı konur.

 

Türkiye bugün savunma sistemi satıyor, elbette. Fakat ortak üretime girdikçe, teknoloji geliştirdikçe, bakım zincirlerine yerleştikçe, yerel istihdam ve tedarik ilişkileri yarattıkça başka bir şey daha yapıyor:

Kendisinden vazgeçmenin maliyetini yükseltiyor.

Bence Türkiye’nin yeni güç ekonomisi tam burada kuruluyor.

Ve bu yüzden, silah satıyoruz ama asıl stratejik ürünümüz silah değil.

Çıkış maliyeti.          

 

 

 

sezerkoyun@cratone.com

 

 

Kaynaklar

Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı ve

TİM, 2025 ve 2026 savunma ve havacılık ihracat verileri.

 

Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, HÜRJET İspanya ihracat programı;

 

Brookings Institution, Low-tech Cash Cows and High-tech Bottlenecks:

Turkey’s Defense Industry Matures, 30 Haziran 2026.

 

Leonardo, Leonardo and Baykar Establish Joint Venture for Unmanned Technologies,

16 Haziran 2025;

 

Baykar, Piaggio Aerospace satın alma açıklaması, 30 Haziran 2025.

 

T.C. Dışişleri Bakanlığı,

Mekke Ortak Savunma Anlaşması Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi Ortak Açıklaması,

31 Ağustos 2026.

 

European Council on Foreign Relations, An Outsider Within:

The Paradox of the Europe–Turkey Relationship, 16 Eylül 2026.

 

Albert O. Hirschman, National Power and the Structure of Foreign Trade,

University of California Press, 1945.

 

Yasal Not

Bu yazı,

kamuya açık kaynaklardan hareketle;
genel ekonomi, savunma sanayii, uluslararası ticaret ve

dış politika analizi amacıyla hazırlanmıştır.

 

Savunma sanayii iş birliklerinin;
herhangi bir devletin siyasi kararlarını belirlediği,

belirli ülkelerin Türkiye’ye bağımlı hale geldiği veya

ticari ilişkilerin diplomatik tutumları garanti ettiği, iddia edilmemektedir.

 

Yazıda kullanılan;

“lobi”, “çıkış maliyeti”, “bağımlılık” ve “pazarlık gücü” kavramları,

ekonomi ve uluslararası ilişkiler literatüründeki

meşru ticari, kurumsal ve stratejik ilişkileri ifade etmektedir.

 

Herhangi bir devlet, kurum, şirket veya kişiye,

hukuka aykırı faaliyet isnat edilmemekte;

metin, yatırım veya ticari işlem tavsiyesi niteliği taşımamaktadır.